راهنمای تخصصی الکتروموتورهای ضد انفجار (ATEX)؛ رمزگشایی پلاک و انتخاب زون ایمن

در صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، داروسازی، رنگ و سیلوهای غلات، کوچک‌ترین جرقه الکتریکی یا دمای بالای بدنه الکتروموتور می‌تواند منجر به حوادث ناگوار و انفجارهای زنجیره‌ای شود. به همین دلیل در محیط‌های مستعد خطر (Hazardous Areas)، استفاده از الکتروموتورهای استاندارد معمولی ممنوع بوده و باید از الکتروموتورهای ضد انفجار و ضد جرقه (Explosion-Proof Motors) استفاده کرد.

در این مقاله، استانداردهای بین‌المللی ATEX و IECEx، نحوه زون‌بندی محیط و علائم روی پلاک این موتورها را بررسی می‌کنیم.

۱. منطقه‌بندی محیط‌های مستعد خطر (Hazardous Zones)

بر اساس استاندارد بین‌المللی IEC، محیط‌های خطرناک بر پایه نوع ماده قابل اشتعال (گاز یا گرد و غبار) و مدت زمان حضور آن تقسیم‌بندی می‌شوند:

نکته کاربردی: الکتروموتورها معمولاً برای نصب در Zone 1 و Zone 2 (برای گاز) یا Zone 21 و Zone 22 (برای غبار) طراحی و انتخاب می‌شوند.

۲. انواع روش‌های حفاظت الکتروموتور (Protection Types)

الکتروموتورهای ضد انفجار با کدهای مشخصی نام‌گذاری می‌شوند که شیوه جلوگیری از احتراق را نشان می‌دهد:

1. حفاظت ضد شعله (Flameproof - Ex d / Ex db):

   موتور به گونه‌ای ساخته شده که اگر در داخل محفظه جرقه‌ای رخ دهد، بدنه چدنی سنگین فشار ناشی از احتراق را مهار کرده و از سرایت شعله و گاز داغ به فضای بیرون جلوگیری می‌کند. (استاندارد رایج برای Zone 1 و Zone 2).

2. حفاظت افزایش ایمنی (Increased Safety - Ex eb / Ex e):

   با بهینه‌سازی فواصل عایقی، کاهش دما و جلوگیری از ایجاد هرگونه جرقه مکانیکی یا الکتریکی، ضریب ایمنی بسیار بالایی در حین کارکرد عادی فراهم می‌کند.

3. حفاظت بدون جرقه (Non-Sparking - Ex ec / Ex nA):

   مخصوص Zone 2 طراحی شده و در شرایط نرمال کاری هیچ جرقه‌ای تولید نمی‌کند و هزینه اقتصادی‌تری نسبت به سری‌های Ex d دارد.

۳. دسته‌بندی گروه‌های گازی (Gas Groups)

گازها بر اساس میزان انرژی مورد نیاز برای اشتعال به گروه‌های زیر تقسیم می‌شوند:

• گروه I: مخصوص تجهیزات معادن زیرزمینی (گاز متان و گرد زغال‌سنگ).
• گروه IIA: گازهای با حساسیت کمتر مثل پروپان، متان و بنزین.
• گروه IIB: گازهای با حساسیت متوسط مانند اتیلن و گاز شهری.
• گروه IIC: حساس‌ترین و خطرناک‌ترین گازها از جمله هیدروژن (H2H_2H2​) و استیلن.

(موتوری که سرتیفیکیت IIC داشته باشد، برای گازهای IIA و IIB نیز کاملاً ایمن و قابل استفاده است).

۴. کلاس‌های حرارتی سطح موتور (Temperature Classes)

دمای سطح بیرونی بدنه و قطعات داخلی الکتروموتور نباید به دمای اشتعال گازهای پیرامون برسد:

۵. نمونه خوانی پلاک ضد انفجار (ATEX Marking)

یک نمونه پلاک استاندارد ضد انفجار زیمنس، ABB یا WEG به این صورت خوانده می‌شود:

$$\mathbf{II}2G\mathbf{Ex}\mathbf{db}\mathbf{IIC}T4\mathbf{Gb}$$

• II: تجهیزات صنعتی غیر از معادن زیرزمینی.
• 2G: مناسب برای تجهیزات در زون ۱ گاز (Category 2 Gas).
• Ex db: نوع حفاظت ضد اشتعال با محفظه بسته چدنی.
• IIC: پوشش‌دهنده تمام گروه‌های گازی (از جمله هیدروژن).
• T4: حداکثر دمای سطح موتور کمتر از 135∘C135^\circ\text{C}135∘C.
• Gb: سطح حفاظت تجهیز (EPL Gb مناسب زون ۱).

چک‌لیست و مدارک لازم برای استعلام قیمت الکتروموتور ضد انفجار از الکترومتحد

به دلیل حساسیت فوق‌العاده بالا و الزامات بازرسی ایمنی، هنگام استعلام قیمت الکتروموتورهای ضد انفجار از کارشناسان الکترومتحد، اطلاعات زیر را همراه داشته باشید:

1. کد دقیق زون محیطی: (Zone 1 / Zone 2 / Zone 21 / Zone 22).
2. گروه گاز یا غبار: (IIB یا IIC برای گاز / IIIC برای گرد و غبار رسانا).
3. کلاس حرارتی مورد نیاز: (معمولاً T4).
4. توان (kW)، دور نامی (RPM) و ولتاژ کاری.
5. نحوه نصب: پایه‌دار (B3)، فلنج‌دار (B5) یا ترکیبی (B35).
6. کنترل دور: اگر قرار است با اینورتر (VFD) کار کند، حتماً ذکر شود تا سنسورهای PTC و عایق‌های تقویت‌شده لحاظ گردند.